Mae'n eithaf anodd mynd i'r afael yn iawn â chefndir Pontypridd ond, cyn i William Edwards adeiladu'r bont ym 1756, mae'n ymddangos mai ardal denau ei phoblogaeth o ffermydd gwasgaredig oedd Pontypridd – lle gwledig, digon marwaidd. Dechreuodd y boblogaeth dyfu ryw 50 mlynedd yn ddiweddarach pan sefydlwyd Gwaith Tun Trefforest (tua 1800) a'r system drafnidiaeth ar y gamlas a gludai ddeunyddiau crai o gymoedd Cynon a Merthyr. Ond nid cyn dechrau cloddio o ddifri am lo o'r gwythiennau lleol bras yng nghanol yr 1800au y gwelwyd cynnydd aruthrol yn y boblogaeth. Roedd y glo rhydd yma'n cynhyrchu mwy o bwer a llai o glincer nag unrhyw lo rhydd arall oedd ar gael ar y pryd a dyma'r unig lo a ddefnyddiai'r Llynges Brydeinig a llawer o fentrau diwydiannol/morol eraill oedd yn dibynnu ar yriant stêm.

Y ffaith anffodus yw bod trefi fel Pontypridd a dyfodd yn sgil y diwydiant glo o'r herwydd yn gwbl ddibynnol arno. Dechreuodd dirywiad y meysydd glo yn negawd cyntaf yr 20fed ganrif pan ddisbyddwyd y gwythiennau bras oedd yn gymaint haws i'w cloddio. Nid bod y cloddio wedi dod i ben bryd hynny, ond ni fu byth ar yr un raddfa ag yn ystod y cyfnod rhwng 1870 a 1895. Gyda'r dirywiad daeth diweithdra a thlodi a arweiniodd at wrthdystiadau cyhoeddus mawr fel yr un yn Ionawr 1935 yn erbyn y Prawf Modd. Ymhen hir a hwyr daeth y llywodraeth o hyd i arian i ariannu prosiectau fel Ystâd Ddiwydiannol Trefforest i ddarparu gwaith o fath gwahanol yn yr ardal. Mae'r prosiect hwn yn parhau hyd heddiw gyda chymorth Awdurdod Datblygu Cymru.

Uchod: darlun o Bontypridd tua 1900

Pont Pontypridd

Symudodd y teulu i Fryn Tail, oedd ychydig i'r de o eglwys Eglwysilan ac yn edrych allan dros leoliad Ystâd Ddiwydiannol Trefforest heddiw.

Adeiladwaith tri bwa oedd yr ymgais gyntaf, a safodd am 26 mis cyn cael ei olchi ymaith gan falurion wedi'u cario i lawr gan yr afon Taf yn ystod llif. Pontio'r Taf heb bileri yng nghanol yr afon oedd yr ail ymgais. Methodd honno oherwydd i'r fframwaith a oedd wedi'i godi i gynnal y bont drom yn ystod cyfnod yr adeiladu ddymchwel. Methiant fu'r ymgais nesaf hefyd - syrthiodd darn canol y bont am na allai gynnal pwysau yr hansys ochr mawr. Rhoddodd hyn syniad i Edwards ar gyfer ei bedwaredd ymgais. Gallai addasu ei gynllun a chreu twnelau mawr drwy'r hansys ar bob ochr i leihau'r pwysau oedd ar y darn canol. Llwyddiant fu hanes y twnelau hyn, yn mesur 9 troedfedd o'r gwaelod, 6 troedfedd o'r canol a 3 troedfedd o'r top, a chwblhawyd y gwaith o adeiladu'r bont ym 1756.

Nid oedd y ffordd serth at y bont ac i lawr oddi arni yn broblem i anifeiliaid ond câi wagenni trwm yn cael eu tynnu gan geffylau anhawster, a defnyddient gadwyn gref i'w harafu wrth fynd ar i lawr. Roedd hyn yn peri gwisgo parhaus ar arwyneb y bont.

Oherwydd cynnydd yn y drafnidiaeth dros y Taf codwyd ail bont ochr yn ochr â hi ym 1857. Yn ddiweddarach, tua 1900, wedi atgyweirio wyneb y bont ac ychwanegu grisiau, cyfyngwyd defnydd pont William Edwards i gerddwyr.

Evan James a James James – cyd-gyfansoddwyr ‘Hen Wlad Fy Nhadau'

Evan James a gyfansoddodd eiriau ein Hanthem Genedlaethol bellach, a'i fab, James James, a gyfansoddodd y gerddoriaeth. Ganwyd Evan James ym 1809 ym mhlwyf Eglwysilan ger Caerffili, yn un o 11 o blant. Symudodd y teulu lawer gwaith yn ystod ei blentyndod, yn gyntaf i dafarn yr ‘Ancient Druid' ger Trecelyn, Argoed. Oddi yno aethant i Ffos-yr-Hebog, tyddyn i'r gogledd-orllewin o Deri ym mhlwyf Gelli-gaer. Tua 1847, prynodd ei dad, gwehydd wrth ei alwedigaeth, ffatri yn Stryd y Felin, Newbridge (ail-enwyd yn ‘Pontypridd' ym 1856) a symudodd y teulu yno. Dyna lle y treuliodd Evan weddill ei oes. Roedd yn fardd naturiol, a chynhyrchodd nifer o weithiau dros lawer o flynyddoedd.

James James oedd cerddor y teulu ac roedd yn delynor medrus er nad yw'n ymddangos iddo gael unrhyw hyfforddiant ffurfiol mewn cerddoriaeth. Ni allwn ond tybio mai dysgu'i hunan gyda help ei gyfaill John Crockett a wnaeth. Yn ystod y cyfnod rhwng 1849 a 1863 cadwai James lyfr yn cynnwys sgoriau cerddorol ac mae ar gael yn y Llyfrgell Genedlaethol - yn hwnnw y mae sgôr ‘Hen Wlad Fy Nhadau' i'w weld. Mewn llythyr at John Crockett dyddiedig 4 Rhagfyr 1910, ysgrifennodd ei fab Taliesin hanes y geiriau a'r gerddoriaeth, a phwy well i wneud hynny. Dyma gyfieithiad o'r geiriau:

‘Clywais fy nhad yn dweud lawer gwaith iddo ar brynhawn Sul yn y mis hwnnw a'r flwyddyn honno (Ionawr 1856) fynd am dro i fyny Ffordd Rhondda ac i'r alaw ddod i'w feddwl. Wedi dychwelyd i dy fy nhad-cu, ychydig ddrysau o'i gartref ef ei hun, meddai wrtho, “Nhad, rwyf wedi cyfansoddi alaw sydd yn fy marn i yn addas ar gyfer cân wladgarol. Wnewch chi gyfansoddi penillion iddi?” “Gad i fi ei chlywed,” meddai fy nhad-cu, gan ychwanegu, ‘Cer i mofyn dy delyn, James.” Daeth fy nhad â'r delyn i Dy'r Ffatri a chanu'r alaw ar yr offeryn. Gwnaeth dipyn o argraff ar fy nhad-cu, ac ar unwaith galwodd am y llechen a oedd, fel y gwyddoch yn iawn, bob amser yn hongian wrth ymyl ei gadair freichiau ger y lle tân, ac o fewn ychydig funudau roedd geiriau'r pennill cyntaf wedi'u hysgrifennu. Drannoeth, ysgrifennodd yr ail a'r trydydd pennill.'

Chwith: James James, ‘Iago ap Ieuan' (1832 – 1902)

Ddown ni byth i wybod a yw'r hanes yn wir bob gair, ond mae'n ffaith sicr i'r tad a'r mab gydweithio i gyfansoddi'r gân sydd, ynghyd â ‘Chwm Rhondda', y fwyaf adnabyddus yng Nghymru.

Wedi i James James farw ym 1902 awgrymwyd y dylid codi cofeb i'r tad a'r mab. Cymerodd yn agos i 30 mlynedd i'r awgrym ddwyn ffrwyth a chafodd y gofeb, wedi'i chynllunio gan Syr William Goscombe John, ei dadorchuddio ym Mharc Ynysangharad ar 23 Gorffennaf 1930. Mae'r gofeb hardd yn portreadu dau ffigwr efydd llawn maint, yn cynrychioli barddoniaeth a cherddoriaeth sydd wedi'u gosod mewn carreg Las Pennant.

Dyma'r arysgrif sydd arni:

In memory of Evan James and James James father and son, of Pontypridd, who, inspired by a deep and tender love of their native land united poetry to song and gave Wales her National Anthem, ‘Hen Wlad fy Nhadau'.

Dadorchuddio'r gofeb ym Mharc Ynysangharad

Philip Thomas

Mae'r garreg fedd sy'n nodi man claddu Phillip Thomas heddiw yn sefyll ym Mynwent Glyn-taf. Fodd bynnag, mae carreg fedd oedd wedi ei bwriadu ar ei gyfer yn sefyll ar Gomin Pontypridd. Mae'r stori y tu ôl i'r garreg sy'n edrych allan dros ei weithle ar y comin wedi dod yn rhan o lên gwerin Pontypridd. Pan fu Thomas farw yn 1840, newydd gael ei chodi oedd Eglwys Glyn-taf ac ef oedd y cyntaf i gael ei gladdu yno. Roedd y ffaith nad oedd carreg ar ei fedd yn ofid i Francis Crawshay, preswylydd enwog Forest House a rheolwr Gwaith Tunplat Trefforest. Felly aeth ati ar ei liwt ei hun i godi carreg fedd yn Eglwys Glyn-taf; ond nid oedd amwysedd y beddargraff yn plesio teulu Thomas. Yn wir, roeddynt mor ddig fel yr aethant ati i wneud twll ym mur y fynwent, symud y garreg, a'i gadael yn gorwedd mewn cae gerllaw. Daeth yr ecsentrig Dr William Price ar draws y garreg a gyda chymorth Crawshay trefnodd iddi gael ei gosod yn ei safle presennol gerllaw cylch yr orsedd. Mae'r enw, Phillip Thomas, wedi ei ddileu.

De: Mae'r llun hwn yn dangos y garreg sydd ar Gomin Pontypridd

STRANGER HALT
I am placed here to commemorate
the virtue and abilities of

who after managin the chain work
on my right hand side for the space of
21 years much to the benefit of all
mankind died and was buried herein
1840
Aged 69

Brown Lenox Chainworks

Er mwyn dangos rhagoriaeth cadwyni haearn, gosododd Brown rigin a cheblau môr o haearn ar long o'r enw Penelope a hwylio i India'r Gorllewin.

Gwnaeth hyn gymaint o argraff ar y Morlys fel iddynt orchymyn gosod ceblau cadwyn ar bedair llong ryfel cyn gynted ag iddo ddychwelyd ym 1808. A dyna ddechrau cyfres ddi-dor o gytundebau blynyddol a barhaodd am dros ganrif rhwng 1808 a 1916. Nid yw'n syndod i waith mwy gael ei godi ym Millwall ar afon Tafwys ym 1812 i gwrdd â'r galw. Fodd bynnag, roedd y galw cynyddol am gynhyrchu cadwyni yn dangos bod angen gwneud hynny.

Dewiswyd Pontypridd fel lleoliad y gwaith cadwyni oherwydd ei fod mor agos i gyflenwad o haearn a glo. Roedd y gwaith, a godwyd ym 1816, yn Ynysangharad gerllaw Camlas Morgannwg. Cafodd dau fasn camlas eu hadeiladu, un i dderbyn tanwydd a haearn a'r llall i gael gwared â'r cynnyrch gorffenedig. Roedd y gwahaniaeth o 20 troedfedd rhwng y ddau fasn camlas yn gyfrifol am lif mawr o ddwr a rhedai hwnnw'n ddigon cyflym, drwy olwyni dwr ac yna tyrbeini, i gynhyrchu'r holl bwer a oedd yn angenrheidiol.

Chwith: Isambard Kingdom Brunell yn sefyll wrth ochr cadwyni wedi'u gwneud gan Brown Lennox ar gyfer yr SS Great Eastern